एलिफंटा लेणी : महाराष्ट्राचे सांस्कृतिक वैभव"

  "एलिफंटा लेणी : महाराष्ट्राचे सांस्कृतिक वैभव" ✨

 "एलिफंटा लेणी : महाराष्ट्राचे सांस्कृतिक वैएलिफंटा लेणी मुंबईपासून साधारण ११ किलोमीटर अंतरावर अरबी समुद्रातील घारापुरी बेटावर वसलेली आहेत. या लेण्यांचा इतिहास इ.स. ५व्या ते ८व्या शतकाच्या दरम्यानचा मानला जातो.

 एलिफंटा लेणी हे प्राचीन भारतीय शिल्पकलेचे एक अद्वितीय उदाहरण आहे. यातील प्रमुख गुहा म्हणजे शिवाला समर्पित गुहा. येथे भगवान शंकराचे विविध रूपे कोरलेली आहेत. त्यामध्ये त्रिमूर्ती महेशमूर्ती विशेष प्रसिद्ध आहे. ही महाकाय मूर्ती साडेअठरा फूट उंच असून शिवाच्या सृष्टीकर्ता, पालनकर्ता व संहारकर्ता या तीन रूपांचे दर्शन घडवते.

या लेण्यात शिव-पार्वती विवाह, अर्धनारीश्वर, नटराज, अंधकासुरवध यांसारख्या शिल्पांची अप्रतिम रचना पाहायला मिळते. शिल्पांच्या सूक्ष्म कारागिरीतून तत्कालीन कलावंतांचे कौशल्य दिसून येते. गुहांमध्ये विशाल स्तंभ, मंडप आणि सुंदर कोरीवकाम आढळते.

१५व्या शतकात पोर्तुगीजांनी या बेटावर कब्जा केला. त्यांनी येथे हत्तीची मूर्ती पाहून याला “एलिफंटा आयलंड” असे नाव दिले. त्यापूर्वी या बेटाला “घारापुरी” म्हणून ओळखले जात होते.

आज एलिफंटा लेणी युनेस्कोच्या जागतिक वारसा स्थळांमध्ये समाविष्ट आहेत. मुंबईहून दररोज फेरीबोटने हजारो पर्यटक या लेणींचे सौंदर्य पाहण्यासाठी येतात. इतिहास, शिल्पकला आणि अध्यात्म यांचा संगम असलेली ही लेणी महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक वैभवाचे द्योतक आहेत.

रायगड किल्ल्याचा इतिहास

रायगड किल्ल्याचा इतिहास

 रायगड किल्ला हा शिवकालीन इतिहासातील सर्वात महत्वाचा आणि भव्य किल्ला मानला जातो. सह्याद्रीच्या डोंगररांगेत समुद्रसपाटीपासून सुमारे २७०० फूट उंचीवर वसलेला हा किल्ला छत्रपती शिवाजी महाराजांचे राजधानीस्थान होता. या किल्ल्याला “गडांचा राजा रायगड” असेही संबोधले जाते.

प्राचीन काळी या किल्ल्याला रायरीचा किल्ला म्हणून ओळखले जात होते. इ.स. १६५६ मध्ये शिवाजी महाराजांनी तो जिंकून घेतला आणि त्याचा विस्तार, बुरुज, दरवाजे, राजवाडा, बाजारपेठ, तोफखाना यांची बांधणी केली. पुढे १६७४ साली महाराजांचा राज्याभिषेक रायगडावरच झाला. हा सोहळा मराठेशाहीच्या वैभवाचा सुवर्णक्षण ठरला.

किल्ल्याभोवती खोल दऱ्या आणि उंच भिंतीमुळे तो अतिशय अभेद्य मानला जात असे. गंगासागर तलाव, होळी चौक, बाजारपेठ, राजवाडा, मेघडंबरी, टकमक टोक ही येथील ऐतिहासिक स्थळे आजही पर्यटकांना आकर्षित करतात. रायगडावरून सगळी मराठेशाही कारभाराची सूत्रे हलत असत.

छत्रपती शिवाजी महाराजांचा राज्याभिषेक हा मराठी इतिहासातील सुवर्णक्षण मानला जातो. इ.स. १६७४ मध्ये रायगड किल्ल्यावर हा सोहळा पार पडला. २०२५ मध्ये या ऐतिहासिक घटनेची ३५१ वी वर्षपूर्ती मोठ्या उत्साहात साजरी केली जाणार आहे. महाराष्ट्रभर विविध सांस्कृतिक कार्यक्रम, व्याख्याने, मिरवणुका आणि शोभायात्रा आयोजित केल्या जातील. रायगडावर महाराजांच्या स्मृती जागवणारा भव्य सोहळा होणार असून लाखो शिवभक्त यात सहभागी होतील. राज्याभिषेक सोहळा म्हणजे फक्त एक उत्सव नसून तो मराठी माणसाच्या स्वाभिमान, धैर्य आणि स्वराज्याच्या आदर्शांचा जागर आहे.

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या निधनानंतर रायगड मराठा साम्राज्याचे केंद्र राहिले, मात्र पुढे मुघल आणि नंतर इंग्रजांच्या ताब्यात गेला. तरीही मराठ्यांच्या स्वराज्य संघर्षाचे हे सर्वोच्च प्रतीक मानले जाते

https://youtu.be/hlcbCHqQtAk?si=peczA28ZhygtR5yo

आज रायगड किल्ला महाराष्ट्राच्या इतिहासाचा अमूल्य ठेवा आहे. दरवर्षी लाखो पर्यटक, इतिहासप्रेमी आणि शिवभक्त या किल्ल्यावर भेट देतात. रोपवेने काही मिनिटांत किल्ल्यावर पोहोचता येते. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या समाधीचे दर्शन घेताना प्रत्येक मराठी माणसाच्या हृदयात अभिमान जागृत होतो.

रायगड किल्ला हा केवळ दगड-मातीचा गड नसून तो स्वराज्य, शौर्य आणि स्वाभिमानाचे प्रतीक आहे. म्हणूनच तो महाराष्ट्राच्या इतिहासात अजरामर राहिला आहे

.https://youtu.be/hlcbCHqQtAk?si=peczA28ZhygtR5yo

सुधागड किल्ल्याचा इतिहास

 सुधागड किल्ल्याचा इतिहास

 इतिहास

प्राचीनकाळात या किल्ल्याचे नाव भोरपगड होते; त्याचा संबंध परंपरागत देवता भोराईदेवी शी होता  .

इ.स.पू. 2–4 शतकात या परिसरात बौद्ध लेणी – थाणाळे आणि खडसांबळे – उभारण्यात आल्या होत्या, ज्यावरून किल्ल्याची ऐतिहासिक महती उमगते  .

1436 ला बहामनी सुलतानांनी किल्ला जिंकला. 1657 मध्ये छत्रपती शिवाजी महाराजांनी या किल्ल्यावर राज्य केले आणि त्याचे नाव सुधागड (“गोड किल्ला”) ठेवले  .

शिवरायाने इथे राजधानी बसवण्याचा विचार केला तरी, स्थानिक केंद्रबिंदू म्हणून रायगड निवडला  .

पेशवाई काळात भोरचे पंत सचिव इथे वास्तव्य करणारे झाले. ब्रिटिशांनी किल्ला उद्ध्वस्त केला नाही, पण 1950 नंतर त्याची सांभाळ नियंत्रित राहायला लागली  .

🏰 किल्ल्याची रचना आणि आकर्षणे

महादरवाजा (दिंडी दरवाजा): रायगडाची अनुकृती, दोन भुयार-बुरुजांनी संरक्षित  .

धोने, दोन पाण्यावर टाक्या, धान्य कोठारे, शिवार (व्ह्रिंदावन), आणि अनेक शिवमंदिरे  .

देवस्थानं: भोराईदेवी मंदिर, भोरेश्वर महादेव मंदिर, तसेच शंकरदेव मंदिर – सजवलेली, हवामानात टिकून आहेत  .

वरून दिसतात: सरसगड, कोरीगड, घनगड, तैल‑बैला – सह्याद्रीतील चारी दिशांना किल्ले दिसतात .    https://youtu.be/hgJ03ovGoCU?si=vgROpUQU0vimwQOt

🥾 प्रवास – पथक्रम आणि अनुभव

ताकडी ट्रेक: सामान्यतः पाच्छापूर किंवा ठाकूरवाडी गावातून चढं सुरू होते; सुमारे 1–2 तासात चढायला साधा मार्ग  .

नैसर्गिक अनुभव: पावसाळ्यात हिरमाळ हिरवाई, ढगांचा खेळ; ट्रेकर्स "स्वर्गाकडे जाणारे पायऱ्या" म्हणतात  .

स्थानिक व्यवस्था: पंत सचिव वाडा, चहा, मॅगी, सामंजस्यपूर्ण विश्रांती; खासगी ब्लॉग्समध्ये खास आठवणींना जागा  .

https://youtu.be/hgJ03ovGoCU?si=vgROpUQU0vimwQOt

🛕 आसपासची गुरुकिल्ली

सरसगड: किल्ल्याच्या पाठीमागचा छोटा-सा किल्ला, 111 पायऱ्या, चौकोनी शिखर – पहारेकरी स्थान  .

पाली-बल्लाळेश्वर: पाळी गावाखालील अष्टविनायक गणपती, धार्मिक महत्त्वाचे ठिकाण  .

द्रोणागिरी किल्ला सर्वेश पाटील एक अद्भुत ट्रेकिंग अनुभव

सर्वेश पाटील visit द्रोणागिरी किल्ला" https://youtu.be/QDiXh8-IEaE?si=oigP1RpzJBnafDqK हा प्रवास निसर्गप्रेमी आणि इतिहासप्रेमींसाठी एक अविस्मरणीय अनुभव ठरतो. सह्याद्री पर्वतरांगांमध्ये स्थित हा किल्ला आपल्या भव्य इतिहासाने आणि निसर्गसौंदर्याने ट्रेकर्स आणि पर्यटकांना आकर्षित करतो. सर्वेश पाटील यांच्या या सफरीमुळे अनेक पर्यटकांना द्रोणागिरी किल्ल्याची ओळख झाली आहे.

द्रोणागिरी किल्ला महाराष्ट्रातील रायगड जिल्ह्यात उरण परिसरात स्थित आहे. याला "द्रोणागड" असेही म्हणतात. हा किल्ला ऐतिहासिकदृष्ट्या फार महत्त्वाचा आहे, कारण तो प्राचीन काळापासून व्यापार आणि संरक्षणाच्या दृष्टिकोनातून वापरला जात होता.

या ट्रेकमधून आपल्याला या किल्ल्याचा ऐतिहासिक वारसा उलगडतो. हा किल्ला मराठा साम्राज्यात एक महत्त्वाचा संरक्षण किल्ला म्हणून ओळखला जात असे. अरबी समुद्राच्या सान्निध्यात असल्याने तो व्यापारी मार्गांचे नियंत्रण करायचा. आजही इथे शिल्लक असलेल्या प्राचीन अवशेषांमधून त्याचा गौरवशाली इतिहास जाणवतो.

या किल्ल्याचा उल्लेख रामायणातही आढळतो. असे म्हणतात की, श्रीरामाचा भक्त हनुमान संजीवनी बूटी आणण्यासाठी याच पर्वताचा भाग घेऊन गेला होता. त्यामुळे हा भाग पवित्र मानला जातो.

मध्ययुगात पोर्तुगीज आणि मराठ्यांमध्ये या किल्ल्यावर ताबा मिळवण्यासाठी संघर्ष झाला. पुढे इंग्रजांनी तो हस्तगत केला. सध्या हा किल्ला जरी भग्नावस्थेत असला, तरीही तिथून सुंदर समुद्रकिनारे आणि निसर्गसौंदर्य पाहायला मिळते.

आज, ट्रेकिंग प्रेमींमध्ये हा किल्ला प्रसिद्ध असून, इतिहास आणि निसर्ग यांचा मिलाफ येथे अनुभवायला मिळतो.

सर्वेश पाटील यांचा कुलाबा किल्ला अलिबाग भेट: इतिहास आणि साहसाचा प्रवास

कुलाबा किल्ल्याचे बुरुज (वादे) मजबूत आणि भक्कम स्वरूपाचे होते. हा किल्ला समुद्राच्या मधोमध असल्यामुळे त्याचे संरक्षण अधिक मजबूत करण्याची गरज होती.  

सह्याद्री प्रतिष्ठान ही महाराष्ट्रातील एक संस्था आहे, जी राज्यातील किल्ले आणि ऐतिहासिक स्थळांच्या संवर्धनासाठी कार्यरत आहे.

बघण्यासारखी ठिकाणे 

(Kulaba Fort Attractions):

https://youtu.be/TtjY8FP_8o8?si=a5wlaqylf_Q0VefD

 

1. गणपती मंदिर – किल्ल्यावर असलेले हे प्राचीन गणपती मंदिर पाहण्यासारखे आहे.

2. तोफांची संरचना – येथे जुन्या तोफा आजही पहायला मिळतात.

3. समुद्रदृश्य – किल्ल्यावरून अरबी समुद्राचे सुंदर दृश्य पाहता येते.

4. बुरुज आणि प्रवेशद्वार – किल्ल्याची रचना आणि मजबूत तटबंदी पाहण्यासारखी आहे.

5. हवामान आणि निसर्गसौंदर्य – येथील समुद्रकिनाऱ्याचा नजारा आणि हवामान मनमोहक असते.

कसे पोहोचाल?

अलिबाग समुद्रकिनाऱ्यापासून हा किल्ला सुमारे 1-2 किमी अंतरावर आहे. ओहोटीच्या वेळी पायी जाता येते, तर भरतीच्या वेळी बोटीने किंवा होड्यांनी जाता येते.

तुम्हाला आणखी काही माहिती हवी असल्यास विचारू शकता!

कुलाबा किल्ल्याच्या वाद्यांची वैशिष्ट्ये:

https://youtu.be/TtjY8FP_8o8?si=4QJx-bVkxFv3lfWo

1. दाट तटबंदी: किल्ल्याच्या भोवती भक्कम दगडी तटबंदी बांधलेली होती, जी समुद्राच्या लाटांना तोंड देऊ शकत होती.

2. बुरुज आणि तोफखाना: किल्ल्यावर अनेक बुरुज होते, जेथून शत्रूवर तोफांचा मारा करता येत असे. आजही अधिकारी बुरुज आणि गणेश बुरुज पाहायला मिळतात.

3. प्रवेशद्वार: किल्ल्याचे मुख्य प्रवेशद्वार मजबूत लाकडी दरवाज्याने बनवलेले होते आणि त्यावर लोहपत्रे चढवलेली होती, जेणेकरून ते सहज तुटू नये.

4. गडाच्या आतल्या तटबंदी: किल्ल्याच्या आतदेखील वेगवेगळ्या भागांची सुरक्षा करण्यासाठी लहान-मोठे वाडे (बुरुजांसारखे संरक्षणस्थळे) बांधले गेले होते.

5. समुद्रलाटांचा प्रभाव: हा किल्ला समुद्रात असल्यामुळे लाटांच्या माऱ्याला तोंड देण्यासाठी त्याच्या तटबंदीला विशेष मजबूत बनवले होते.

आजही कुलाबा किल्ल्यावरील हे बुरुज इतिहासाची साक्ष देत उभे आहेत आणि मराठ्यांच्या सामर्थ्याची आठवण करून देतात.

सर्वेश पाटील यांनी कुलाबा किल्ला अलिबागला भेट दिली आणि याचा व्हिडिओ त्यांच्या यूट्यूब चॅनेलवर अपलोड केला आहे: https://youtu.be/TtjY8FP_8o8?si=uyAFHodDYFECX5ru. प्रवासवृत्तांत आणि ऐतिहासिक स्थळांचे अनोखे दर्शन देणारे त्यांचे व्ह्लॉग्स नेहमीच प्रेक्षकांना आकर्षित करतात. या व्हिडिओमध्ये कुलाबा किल्ल्याचा अद्वितीय इतिहास आणि त्याचे नैसर्गिक सौंदर्य प्रभावीपणे सादर करण्यात आले आहे.

कोर्लई किल्ला Sarvesh Patil Visit 2025: इतिहास, निसर्ग आणि सांस्कृतिक वारशाचा प्रवास

कोकण किनाऱ्यावरील कोर्लई किल्ला हा महाराष्ट्राच्या ऐतिहासिक वारशातील एक महत्त्वाचा ठेवा आहे. पोर्तुगीजांनी बांधलेला हा किल्ला त्याच्या वास्तुकलेसाठी, निसर्गरम्य दृश्यांसाठी आणि सांस्कृतिक महत्त्वासाठी ओळखला जातो. सरवेश पाटील यांच्या 2025 मधील या किल्ल्याच्या प्रवासाने त्याच्या ऐतिहासिक आणि सौंदर्यशाली महत्त्वाला एक नवा आयाम दिला आहे. कोर्लई किल्ला Sarvesh Patil visit 2025 या प्रवासाने पर्यटकांना मार्गदर्शन करण्यासाठी अनेक गोष्टी उलगडल्या.

कर्नाळा किल्ला: इतिहास आणि निसर्ग यांचे अप्रतिम मिश्रण

पनवेलपासून अवघ्या १० किमी अंतरावर, सह्याद्रीच्या डोंगररांगांमध्ये वसलेला हा ऐतिहासिक किल्ला पर्यटकांना इतिहासाची व निसर्गाची अनोखी अनुभूती देतो. कर्नाळा किल्ला म्हणजे केवळ एक ऐतिहासिक स्थळ नाही, तर जैवविविधतेचा केंद्रबिंदू आहे, जो इतिहास आणि निसर्ग यांचे मिश्रण अनुभवण्यासाठी उत्तम ठिकाण आहे.

कार पार्किंग आणि बाईक पार्किंग सुविधा कर्नाळा किल्ल्याच्या पायथ्याशी, कर्नाळा पक्षी अभयारण्याच्या प्रवेशद्वाराजवळ उपलब्ध आहेत. पर्यटक आपली वाहने तिथे असलेल्या नियोजित पार्किंग ठिकाणी लावू शकतात आणि नंतर किल्ल्याच्या ट्रेकसाठी सुरुवात करू शकतात.

https://youtu.be/3EQEJD1PHc8?si=kbNSEedAb6gH6PQd

पार्किंग शुल्क नाममात्र असून ते अधिकाऱ्यांकडून व्यवस्थापित केले जाते, ज्यामुळे पर्यटकांना सुरक्षित आणि सोयीस्कर अनुभव मिळतो. आठवड्याच्या शेवटी किंवा सुट्ट्यांच्या दिवशी गर्दी होण्याची शक्यता असल्याने लवकर पोहोचण्याचा सल्ला दिला जातो

करणाई देवीचे मंदिर कर्नाळा किल्ल्याच्या पायथ्याजवळ वसलेले एक पवित्र स्थान आहे. स्थानिक लोकांच्या श्रद्धेचा केंद्रबिंदू असलेल्या या मंदिराला ऐतिहासिक आणि आध्यात्मिक महत्त्व आहे. कर्नाळा किल्ल्याला भेट देणारे अनेक पर्यटक ट्रेकच्या आधी किंवा नंतर देवीचे दर्शन घेण्यासाठी या मंदिराला आवर्जून भेट देतात.

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळात हा किल्ला त्यांच्या साम्राज्यात सामील झाला आणि त्याचे महत्त्व आणखी वाढले. आजही इतिहास आणि निसर्ग यांचे मिश्रण म्हणून हा किल्ला पर्यटकांना भुरळ घालतो.

कर्नाळा किल्ल्याचा ट्रेक
कर्नाळा किल्ल्याचा ट्रेक हा मध्यम स्वरूपाचा असून नवशिके आणि अनुभवी ट्रेकर्स दोघांसाठीही योग्य आहे. कर्नाळा पक्षी अभयारण्यातून सुरू होणारी सुमारे ३ किमीची पायपीट अप्रतिम निसर्गदृश्यांनी भरलेली आहे.

"थम्स अप" अशा आकाराचा किल्ल्याचा शिखर भाग हा ट्रेकचा मुख्य आकर्षण आहे. येथून आजूबाजूच्या सह्याद्री पर्वतरांगांचे विहंगम दृश्य दिसते. किल्ल्याच्या या शिखरावर पोहोचणे म्हणजे जणू इतिहास व निसर्गाच्या

कोंदणात स्वतःला हरवण्याचा अनुभव आहे.
स्थानिक कथा आणि लोकश्रुती
कर्नाळा किल्ल्याशी संबंधित अनेक लोककथा प्रचलित आहेत. किल्ल्याच्या बुरुजांचा उपयोग विविध राजवटींनी राजकीय कैद्यांना कैद करण्यासाठी केला होता, असे सांगितले जाते.

शिवाय, आक्रमणांच्या काळात गावकऱ्यांसाठी हा किल्ला आसरा ठरत असे. अशा कथा व श्रुतिका कर्नाळा किल्ल्याला एक वेगळे व्यक्तिमत्त्व प्रदान करतात आणि इतिहासप्रेमींच्या मनात या ठिकाणाबद्दल आदर निर्माण करतात.

जतन व संवर्धन
कर्नाळा किल्ल्याचे संरक्षण हे एक मोठे आव्हान राहिले आहे. पुरातत्त्व विभाग आणि स्थानिक संस्था किल्ल्याच्या जतनासाठी प्रयत्न करत आहेत. शिवाय, कर्नाळा पक्षी अभयारण्याच्या माध्यमातून आजूबाजूच्या परिसंस्थेचे संवर्धन करण्यात येत आहे, ज्यामुळे इतिहास आणि निसर्ग यांचे मिश्रण जपले जाऊ शकते.

भेट देताना काही टिपा
योग्य वेळ: पावसाळा आणि हिवाळा (जून ते फेब्रुवारी) ही किल्ल्याला भेट देण्यासाठी सर्वाधिक योग्य वेळ आहे.
आवश्यक साहित्य: आरामदायक ट्रेकिंग बूट, पाण्याची बाटली, स्नॅक्स, आणि प्राथमिक उपचाराची पेटी सोबत ठेवा.
प्रवेश शुल्क: कर्नाळा पक्षी अभयारण्यात प्रवेशासाठी नाममात्र शुल्क आकारले जाते, ज्यामध्ये कर्नाळा किल्ल्याचा समावेश आहे.
स्थानीय मार्गदर्शक: किल्ल्याच्या इतिहासाविषयी माहिती घेण्यासाठी स्थानिक मार्गदर्शकांची मदत घ्या.
कर्नाळा किल्ल्याची भेट का घ्यावी?
मुंबई किंवा पुण्याजवळच्या एका आदर्श वीकेंड गेटवेच्या शोधात असाल, तर कर्नाळा किल्ला हे ठिकाण नक्कीच भेट देण्याजोगे आहे. इतिहास आणि निसर्ग यांचे मिश्रण अनुभवण्यासाठी हे ठिकाण इतिहासप्रेमी, निसर्गप्रेमी आणि साहसप्रेमींना सतत आकर्षित करते.

निष्कर्ष
कर्नाळा किल्ला म्हणजे फक्त एक किल्ला नसून महाराष्ट्राच्या समृद्ध वारशाचे आणि निसर्गसौंदर्याचे प्रतीक आहे. इथल्या इतिहासाचे दर्शन घेताना निसर्गाच्या सान्निध्यात वेळ घालवण्याचा आनंद काही औरच आहे. कर्नाळा किल्ला आणि इतिहास आणि निसर्ग यांचे मिश्रण हे प्रत्येक प्रवाशाला मोहून टाकणारे आहे.


कर्नाळा किल्ल्याला भेट द्या आणि इतिहास व निसर्गाचा सुंदर संगम अनुभवण्याची ही संधी दवडू नका

हळूहळू नष्ट होण्याची कारणे:

नैसर्गिक झिज व हवामानाचा परिणाम: मुसळधार पाऊस, जोरदार वारे आणि तापमानातील चढ-उतार यामुळे दगडी रचना झिजून नष्ट होऊ लागते.

मानवी हस्तक्षेप: दुर्लक्ष, कचरा टाकणे, भिंतींवर कोरून नुकसान करणे आणि अनियंत्रित पर्यटनामुळे वारसा स्थळे हानीकारक ठरतात.
देखभालीचा अभाव: पुरेशा निधीअभावी किंवा दुर्लक्षामुळे अनेक ऐतिहासिक स्थळे डागाळली जातात.

वनस्पतींचा अतिरेक: किल्ल्याच्या भिंतींवर वाढणाऱ्या झाडांमुळे भेगा पडतात आणि रचना कमकुवत होते.

जतन करण्यासाठी उपाय:शासनाची पावले: किल्ला व मंदिराच्या देखभालीसाठी विशेष निधी आणि पुनर्संचयित प्रकल्प हाती घेणे.
स्थानिक जनजागृती मोहिमा: या स्थळांचे ऐतिहासिक व सांस्कृतिक महत्त्व लोकांपर्यंत पोहोचवून जबाबदार पर्यटनाला प्रोत्साहन देणे.
शाश्वत पर्यटन: पर्यटकांच्या संख्येवर नियंत्रण ठेवणे, योग्य कचरा व्यवस्थापन प्रणाली पुरवणे आणि स्थानिक लोकांना या कामात सहभागी करणे.

पुरातत्व जतन: तज्ञांच्या सहकार्याने किल्ल्याच्या जुन्या रचनेला धक्का न लावता मजबूतीकरण करणे.

कर्नाळा किल्ला आणि करणाई देवीचे मंदिर यांचे हळूहळू होत असलेले नुकसान रोखण्यासाठी आपली सामूहिक जबाबदारी आहे. यामुळे ही ठिकाणे भावी पिढ्यांसाठी संरक्षित ठेवता येतील आणि त्यांचे महत्त्व जपता येईल.

https://youtu.be/3EQEJD1PHc8?si=kbNSEedAb6gH6PQd

 From : Sarvesh Patil